Toksik (Zararlı- Sağlıksız) İlişki

Toksik ilişki taraflardan birinin ya da her iki tarafın davranışları nedeniyle ilişkinin sağlıksız, yıpratıcı ve psikolojik olarak zarar verici hale gelmesidir.

Bu tür ilişkilerde:

• Sürekli stres ve huzursuzluk vardır.
• Değersizlik hissi vardır.
• Duygusal manipülasyon sıktır.
• Kişi kendisini suçlu, yetersiz ya da bağımlı hissedebilir.
• Zamanla kişinin özsaygısı, özgüveni zedelenir ve fiziksel sağlığı da olumsuz etkilenir.

Sağlıklı bir ilişkide ise kişi güvende hisseder, ilişki içerisinde kendi olabilir, hatalarıyla kabul edilir, sürekli tetikte hissetmez. Bir ilişki kişiyi sürekli küçültüyorsa, yıpratıyorsa ve ruh sağlığını bozuyorsa sevgi tek başına yeterli değildir.

Toksik ilişki nasıl anlaşılır?

Aşağıdaki belirtiler sık görülüyorsa ilişki toksik (zararlı) bir hal almış demektir:

1. Sürekli eleştiri ve değersizleştirme: küçümseNme, alay edilme
2. Manipülasyon ve gaslighting: gerçekleri çarpıtma, kişiyi hafızasından şüphe ettirme, suçu sürekli kişiye yükleme, kendini sürekli özür dilerken bulma
3. Aşırı kıskançlık ve kontrol: telefonun kontrol edilmesi, kiminle görüşüldüğünün sorgulanması, sosyal çevreden uzaklaştırma
4. Duygusal dengesizlik: bir gün aşırı ilgili bir gün mesafeli davranma, “ödül-ceza” sistemi gibi davranma
5. Kendini kaybetme hissi: “eskiden böyle değildim” düşüncesi oluşur, sürekli karşı tarafı memnun etmeye çalışma, kendi sınırlarını ihlal etme, kendi ihtiyaçlarını erteleyip diğerini hayatının merkezine koyma

Toksik ilişki neden bağımlılık yapar?

Toksik ilişkilerde genellikle aralıklı ödül sistemi vardır. Yani uzun süre kötü davrandıktan sonra ani sevgi gösterisi olur. Bu durum beyinde dopamin salgılanmasına neden olur ve kişi ilişkiyi bırakmakta zorlanır. Travma bağı denilen bağ oluşabilir.

Travma bağı, kişinin kendisine zarar veren ya da kötü davranan birine karşı güçlü bir duygusal bağlılık geliştirmesidir. Bu bağ sevgiyle değil genellikle korku, belirsizlik ve aralıklı ödül döngüsüyle oluşur. Travma bağının oluşma mekanizması aşağıdaki gibidir:

1. Yoğun başlangıç (love bombing): İlişkinin başında aşırı ilgi, güzel sözler, “ruh eşim sensin” benzeri ifadeler sıktır. Bu tıpkı madde bağımlısının aldığı ilk doz uyuşturucu gibidir, beyinde dopamin ve oksitosin patlaması yaratır ve hızlı bağlanmaya neden olur.
2. Değersizleştirme: Love bombingin ardından eleştiri, soğuma, uzaklaşma, manipülasyon başlar. Kişi şok olur çünkü “başta böyle değildi”.
3. Aralıklı ödül sistemi: Tam kopacakken özür, şefkat, değişme sözü belirir. Bu dalgalanma beyni kumar makinesi gibi çalıştırır. Belirsizlik bağı güçlendirir.
4. Korku-rahatlama döngüsü: Kötü davranışlar stres hormonu (kortizol) üretirken, barışma eylemi, rahatlama sağlayarak dopamin salgılatır. Beyin, rahatlama hissini kişiye bağlar. Yani sorunu yaratan kişi aynı zamanda rahatlatan kişi olur.

Travma bağı kimlerde daha kolay oluşur:

• Çocuklukta ihmal edilmiş, sürekli eleştirilmiş kişiler
• Onaylanma ihtiyacı yüksek olanlar
• Terk edilme korkusu olanlar
• Duygusal dalgalanmaya alışık olanlar

Çocuklukta sevgi belirsizse, beyin belirsiz sevgiyi “tanıdık” bulur.

Travma bağının belirtileri:

• Sürekli zarar gördüğünü bilip ayrılamamak
• “onsuz yapamam” düşüncesi
• İlişkiyi savunma
• Mantıklı düşündüğünde bitmesi gerektiğini bilip duygusal olarak kopamamak
• Ayrılık durumunda yoğun yoksunluk hissi (bağımlılıkta olduğu gibi) yaşamak

Neden bırakmak bu kadar zor?

• Çünkü bu durum aşk değil bağımlılık durumudur.
• Gerçek sevgi sakinlik verir.
• Travma bağı ise huzursuzluk ve ruhsal yorgunluk verir.

Travma bağı nasıl çözülür?

1. Döngüyü farkederek
2. Toksik partnerle teması keserek
3. Beynin yoksunluk sürecini atlatmasına izin vererek
4. Psikiyatriste başvurup terapi ile bağlanma stilini çalışarak

İlk 3-6 hafta genellikle en zor dönemdir. Sonra berraklık ve rahatlama artar.

Toksik ilişki nasıl bitirilir?

1. Netlik kazan: Kendinle yüzleş, gerçekleri yaz, seni nasıl hissettirdiğini dürüstçe değerlendir.
2. Sınır koy: Net ve kısa konuş, tartışmaya açık bırakma.
3. Suçluluk tuzağına düşme: Toksik partnerler ağlayabilirler, tehdit edebilirler, hasta rolüne girebilirler, değişeceğine dair söz verebilirler. Karar verdikten sonra geri dönmemek önemlidir.
4. Teması kes: İletişim kurma, engelle, sosyal medya takibini bırak, stalklama, ortak alanlarda bulunma
5. Destek al: Aile, güvendiğin bir arkadaş, profesyonel destek (psikiyatrist)

Bitirirken nelere dikkat etmeli?

1. Fiziksel şiddet riski varsa yalnız görüşme yapma
2. Ayrılığı güvenli bir ortamda yap
3. Öfke provokasyonuna gelme
4. Uzun açıklamalar yapma (kısa ve net ol)
5. Bir süre yalnız kalma

Psikiyatrist Uzm. Dr. Arzu Dalmış